Медицинаның екі саласы, асептика және антисептика, медицина мамандарына ғана емес, кез-келген адамға да жақсы таныс: қазіргі әлемде хирургтар тек асептика мен антисептика ережелерін сақтай отырып операция жасайды, ал әр ананың үй қобдишасында отбасы мүшелерінің жараларын өңдеуге арналған құралдар бар.
Асептика – микробтардың жараға түсуіне жол бермеуге бағытталған шаралар кешені (мысалы, операциялық немесе тігіс материалын зарарсыздандыру, аспаптардың герметикалық қаптамасын сақтау).
Антисептика – жарадағы немесе тұтастай алғанда ағзадағы инфекция қоздырғыштарын жоюға бағытталған шаралар кешені.
Антисептиктер дезинфекциялаушы заттардан ерекшеленеді, өйткені олар тірі тіндерді өңдеу үшін қолданылады, ал дезинфекциялаушы заттар тірі емес заттар үшін қолданылады
Антисептиктерді қолдануға арналған көрсеткіштер:
— теріні тазарту (мысалы, хирургтардың қолын операция алдында өңдеу немесе инъекция алдында теріні өңдеу);
— іріңді қабынудың дамуын болдырмау үшін жаралардың, сызаттардың бетін өңдеу;
— қабынудың бастапқы кезеңін емдеу.
Антисептиктердің жіктелуі
Антисептика патогендермен күресу әдісі ретінде мынаған бөлінеді:
— механикалық (жараны тазарту, тіндердің жұқтырған жерлерін алып тастау, іріңді ашу);
— физикалық (микробтарға ультрадыбыстық, лазерлік әсер ету, сорбенттерді қолдану);
— химиялық (бактерияларды әртүрлі химиялық заттардың, антисептиктердің көмегімен жою);
— биологиялық (антибиотиктерді қолдану).
Көпшілікке белгілі антисептиктердің басым көпшілігі химиялық антисептиктер. Көбінесе бұл заттар: йод, хлор, спирттер, сілтілер, қышқылдар, бояғыштар және басқалары. Олардың топтарға бөлінуі белсенді заттың пайда болуымен байланысты (Бейорганикалық немесе органикалық және биоорганикалық қосылыстар).
Құрамында йод бар қосылыстар
Йод қосылыстары антисептиктер ретінде 150 жылдан астам уақыт бойы қолданылып келеді және дәлелденген агенттер болып табылады. Йод ерітіндісі күнделікті өмірде ең көп таралған антисептик болып саналады.
Йодофор – бұл белсенді йодтан және оған арналған резервуардан тұратын кешен, ол тұрақтандырушы функцияны да орындайды.
Бетадин ерітіндісі антисептикалық қасиетке ие.Бактериялардың, вирустардың, саңырауқұлақтардың жойылуына ықпал етеді, яғни оның кең спектрі бар.Микробтық агенттер тарапынан оған тәуелділіктің және оған төзімділіктің (сезімталдықтың) дамуының әсерін туғызбайды.Пайдалану оңай-ол жанбайды, өйткені құрамында алкоголь жоқ және сумен оңай жуылады.
Тотықтырғыштар (сутегі асқын тотығы)
Химиялық қасиеттеріне байланысты сутегі асқын тотығы антисептик ретінде қолданылады. Терінің жұқтырған жерлерімен байланыста болған кезде сутегі асқын тотығы микробтық жасушаларға зиянды әсер ететін белсенді оттегін шығарады. Қосымша артықшылықтар – жақсы тазарту қабілеті және тітіркендіргіш әрекеттің болмауы. Сутегі асқын тотығын қолданған кезде жараның жазылуы баяулауы мүмкін. Антисептикалық әсерге жету үшін ерітіндіні жоғары концентрацияда қолдану қажет.
Бигуанидтер (хлоргексидин)
Хлоргексидин антисептик ретінде кеңінен қолданылады. Бұл бактерицидтік агент, яғни оған сезімтал микробтардың: бактериялардың, ашытқылардың, қарапайымдылардың өлімін тудырады. Тітіркендіргіш әсердің болмауына байланысты хлоргексидин белсенді зат ретінде ауыз қуысын және басқа шырышты қабықтарды өңдеуге, сондай-ақ қолды жууға және өңдеуге қолданылады. Хлоргексидин саңырауқұлақ споралары мен микобактерияларға (туберкулез қоздырғышы) антисептикалық әсер етпейді, сонымен қатар көптеген белгілі вирустарға қатысты тиімділігі төмен.
Бояғыштар (красители)
Метилен көк – микробқа қарсы әсері бар суда еритін ұнтақ. Ол әртүрлі аурулар кезінде шырышты қабықтарды жуу үшін қолданылады (мысалы, қуықтың қабынуы), сондай-ақ терідегі жаралар мен абразияларды, күйіктермен емдеу үшін. Антисептик басқа бояғыштардан қалай төмен.
Гауһар жасыл – бұл күнделікті өмірде ұсақ жаралар мен абразияларды емдеу үшін, сондай-ақ пустулярлы тері ауруларын емдеу үшін кеңінен қолданылатын алкоголь ерітіндісі.
Гауһар жасыл қолдану орындарында бактериялық инфекцияның алдын алуға мүмкіндік береді, бірақ ол барлық микробтарға қатысты шектеулі тиімділікке ие және бұл заттың бояу қабілеті оның қолданылуын айтарлықтай шектейді.
Индира Кунбасова,
Жетісу облысы СЭБД басшысының орынбасары.